Google Website Translator Gadget

środa, 18 listopada 2026

Tej zabawki sobie nie kupię

 Nie kupię sobie spektrometru XRF, na przykład takiego. 

Albo takiego, który:
...wykorzystuje metodę fluorescencji rentgenowskiej (XRF) do analizy składu pierwiastkowego. Dzięki autorskiej technologii Axon Technology™, spektrometr oferuje zwiększoną czułość i szybkość pomiaru, zapewniając dokładniejsze i bardziej niezawodne wyniki. Przeznaczony jest do bardzo precyzyjnej analizy ilościowej i jakościowej metali i stopów metali szlachetnych. Pozwala na szybką, dokładną i równoczesną analizę aż 27 pierwiastków. Zapewnia szybki, pewny i rzetelny pomiar metodą zupełnie nieniszczącą badany materiał. Wykrywa materiały pozłacane. Wystarczy włożyć próbkę do komory pomiarowej, zamknąć pokrywę i nacisnąć przycisk. Wynik pojawi się po kilku sekundach.

Mogłoby się wydawać, że to świetny prezent dla numizmatyka-badacza. Mając na podorędziu takie urządzenia można by szybko i łatwo potwierdzić autentyczność monety (albo jej zaprzeczyć). 

Trafiłem niedawno na interesującą dyskusję na temat wykorzystania fluorescencji rentgenowskiej (XRF) do badania monet (internetowy tygodnik E-Sylum wydawany przez The Numismatic Bibliomania Society). Zaczęło się od listu od jednego z czytelników (tłumaczenie własne). 
Jestem niezależnym badaczem zajmującym się nietypowymi składami monet. Niedawno przeanalizowałem spektrometrem XRF (Olympus Vanta) dwie monety z przeciwnych stron żelaznej kurtyny: radzieckie 10 kopiejek z 1939 r. oraz amerykańską pięciocentówkę „Buffalo”. Ku mojemu zdumieniu obie monety mają absolutnie identyczny profil pierwiastków śladowych, który nie odpowiada ich oficjalnym recepturom. Proszę spojrzeć na dane: 

Do wiadomości dołączone były zdjęcia badanych monet. 

Na tym nie koniec. "Niezależny badacz" kontynuował pracę. 

Niedawno przeanalizowałem również trio monet z zupełnie różnych części świata:
1. Szwajcaria, 2 franki 1980 2. Dania, 10 øre 1954 3. Kuwejt, 5 filsów 1961
Wszystkie trzy monety mają absolutnie identyczny, niestandardowy profil pierwiastków śladowych. Oficjalnie wykonano je ze standardowych stopów miedzi z niklem, jednak analiza XRF ujawnia ten sam systematyczny „odcisk palca”.
Jak trzy różne państwa — na przestrzeni trzech dekad (1954, 1961, 1980) i trzech kontynentów — otrzymały dokładnie te same nieregulowane pierwiastki śladowe?
Czy może to wskazywać na wspólne źródło złomu przemysłowego z recyklingu, krążącego na globalnym rynku? A może był to równoległy, nieudokumentowany eksperyment technologiczny prowadzony przez różne mennice?

Czyżby jakiś kolejny ogólnoświatowy spisek? Z pewnością nie. Popatrzcie jeszcze raz na zdjęcia zbadanych monet i zestawcie je z charakterystyką spektrometrów XRF. Głębokość penetracji wiązki w spektrometrze XRF (w tym w serii Olympus Vanta) to zazwyczaj od kilkunastu mikrometrów do kilkuset mikrometrów – jest to więc wyłącznie analiza powierzchniowa. Otrzymywane wyniki zależą przede wszystkim od gęstości materiału, masy atomowej pierwiastków oraz energii promieniowania rentgenowskiego (napięcia lampy, np. 35–50 kV). W materiałach Instytutu Maszyn Przepływowych PAN, znalazłem informację, że w przenośnym XRF głębokość penetracji wynosi orientacyjnie od 10 do 90 µm w zależności od materiału. Profesjonalne laboratoria zalecają: 

W większości stopy metali ulegają utlenianiu co powoduje zmianę ich składu chemicznego w warstwie wierzchniej. Jeżeli chcemy uniknąć błędu analizy wynikającego z utlenianiu stopów metali powinien on być przeszlifowany powierzchniowo aż do czystej od śladów utlenienia powierzchni. 

Nie zdziwiłbym się gdyby na pokazanej dziesięciokopiejkówce spektrometr wykrył "większą połowę" tablicy Mendelejewa. 

Do redakcji E-Sylum spłynęło kilka wiadomości. 

Kiedy widzę nietypowe wyniki, które konsekwentnie pozostają nietypowe, zawsze najpierw myślę o sprawdzeniu źródła tych wyników — w tym przypadku urządzenia dokonującego odczytu. Z artykułu wynika, że wszystkie monety analizowano tym samym urządzeniem. Jeśli tak było, jednym z możliwych wyjaśnień jest nieznacznie błędna kalibracja urządzenia.
Jednym ze sposobów sprawdzenia tej hipotezy byłoby ustalenie, czy drugie urządzenie daje takie same wyniki. Oczywiście wymaga to drugiego urządzenia, które może nie być łatwo dostępne.
Innym sposobem byłoby zbadanie większej liczby przykładów. Gdyby wiele kolejnych monet dawało te same nietypowe odczyty — zwłaszcza w przypadku współczesnych monet świeżo wybitych w mennicy — byłby to dobry znak, że urządzenie wskazuje pierwiastki śladowe, których w rzeczywistości tam nie ma.

Kolejny głos w dyskusji, moim zdaniem najważniejszy. 

... kwestią są ograniczenia ręcznej technologii XRF przy ocenie składników śladowych. Przenośne urządzenia XRF doskonale określają główne składniki stopu, takie jak miedź i nikiel, lecz niepewność pomiaru znacząco rośnie, gdy stężenia zbliżają się do dolnych granic wykrywalności urządzenia. Zanieczyszczenie powierzchni, produkty korozji, brud, pozostałości po dotykaniu, wzory zużycia, algorytmy kalibracyjne i interferencje widmowe mogą wpływać na raportowane wartości pierwiastków śladowych. Zgłoszone stężenia złota są szczególnie problematyczne, ponieważ złoto nie jest oczekiwanym składnikiem tych stopów monetarnych. Przy poziomach zaledwie kilku setnych procenta takie odczyty należy traktować ostrożnie, dopóki nie zostaną potwierdzone bardziej czułymi metodami laboratoryjnymi. 
Gdy celem jest ustalenie proweniencji, analiza izotopowa jest na ogół o wiele silniejszym narzędziem niż pierwiastkowe badanie przesiewowe XRF. W szczególności analiza izotopów ołowiu mierzy względną zawartość naturalnie występujących izotopów ołowiu. Ponieważ złoża rud powstały w różnych warunkach geologicznych i w różnym czasie, często mają charakterystyczne sygnatury izotopowe, które zachowują się po wydobyciu, wytapianiu i wytworzeniu stopu. W rezultacie dwie monety mogą wykazywać niemal identyczny skład pierwiastkowy, a jednak pochodzić z całkowicie różnych źródeł metalu; z kolei metale z tego samego złoża rudy mogą zachować porównywalne cechy izotopowe mimo późniejszego przetwarzania. Z tego powodu współczesne badania proweniencji w archeologii i archeometalurgii często opierają się na badaniach izotopowych w połączeniu z analizą pierwiastkową. XRF może pomóc ustalić, jakie pierwiastki są obecne, ale techniki izotopowe dają znacznie mocniejszą podstawę do określenia pochodzenia metalu i do oceny, czy między pozornie niepowiązanymi obiektami istnieje rzeczywiste połączenie metalurgiczne.

Cóż więc pozostaje nam, niezależnym numizmatykom-badaczom i kolekcjonerom? Niezawodne szkiełko i oko, pod warunkiem, że wsparte doświadczeniem. Oglądajcie jak najwięcej monet, porównujcie je w różnym oświetleniu, ważcie, mierzcie. Wysiłek zaprocentuje.

niedziela, 15 listopada 2026

Sowy, sówki, sóweczki.

Nie mam dziś czasu na pisanie. Zamiast wpisu, zdjęcie.

Jedna z Charzyków, dwie z Grecji, trzy nie wiadomo skąd.

P.S. Zdjęcie robione kartoflem, przepraszam za jakość.


niedziela, 8 listopada 2026

Kupić, nie kupić?

Dziś krótko.

Przeglądasz oferty na Allegro, eBay, MA-Shops, zresztą wszystko jedno gdzie i widzisz takie zdjęcie. 

Czy zastanowisz się choć na chwilę nad tą ofertą? 
A jeśli zdjęcie wyglądało by tak? 

Od lat pozostają dla mnie zagadką powody, dla których sprzedający ilustruje swoje oferty nieczytelnymi zdjęciami. Tak, to ta sama moneta, to samo zdjęcie! Wystarczyło je tylko lekko rozjaśnić, by sprawdzić rocznik i przekonać się, że jej stan jest całkiem, całkiem dobry. Dodatkowo, miłośnicy wariantów i destruktów mogą zauważyć "ducha" orła na rewersie.

Zdjęcia, to jedno. Są jeszcze opisy. Ilu z Was, widząc dziesiątki ofert z takimi, powtarzającymi się w nieskończoność tytułami, poświęci czas na ich analizę, zacznie dokładnie oglądać zdjęcia??   

Kluczem do sukcesu sprzedającego monety przez internet są dobre zdjęcia i opisy. I to nawet wtedy gdy się przedobrzy i piszącego poniesie fantazja. 

Bardzo optymistyczna ocena stanu zachowania i entuzjastyczny opis = sukces.
Czy również dla kupującego?

I skoro już jesteśmy przy monetach Królestwa Polskiego 1917-1918, z kronikarskiego obowiązku, informacja o kolejnym egzemplarzu jednofenigówki 1917. W moim archiwum pozycja numer 43. 



sobota, 24 października 2026

Rok 1924 - narodziny polskiego pieniądza oczyma lokalnej prasy pomorskiej

Wiosną zeszłego roku, poszukując informacji o pewnych zdarzeniach, które miały miejsce w Charzykowach w roku 1924, zwróciłem uwagę na dwie sprawy. Po pierwsze, nie mogłem przegapić pojawiających się co kilka dni wzmianek o nowym polskim pieniądzu. Po drugie, zorientowałem się, że dni tygodnia przypadające na kolejne daty roku 1924 zgadzają się z rokiem 2025. 25 kwietnia 1924 i 25 kwietnia 2025 przypadały w piątek. Zacząłem więc, zamiast aktualnej prasy, czytać regularnie Dziennik Pomorski sprzed 101 lat. Pierwszy numer ukazał się 1 listopada 1923 r. Wychodził do roku 1939. Wydawcą był Władysław Schreiber, a od roku 1937 jego syn Gerard Schreiber. Redakcja mieściła się przy ulicy Człuchowskiej 13 (dziś 31 Stycznia), a kierował nią w pierwszych latach Dionizy Kowalski. 

Czytam do dziś. Jest oczywiście polityka, w której niestety przez wiek z górą, nic się nie zmieniło. Nie lubimy się z sąsiadami - Niemcy, Czechosłowacja, Litwa, Rosja - dookoła sami wrogowie. Kłótnie wewnętrzne tak samo intensywne, jak dziś. Smutne to. Ale oprócz tych spraw przykrych, są na szczęście rzeczy ciekawe. Czytanie najnowszych (pamiętamy, mowa o roku 1924) wiadomości o wydarzeniach na świecie i zestawianie ich z tym, co czytałem o nich w szkolnych podręcznikach to duża przyjemność. Opisy perypetii Roalda Amundsena podczas kilkuletniej ekspedycji północną drogą morską czyta się, jak sensacyjną powieść w odcinkach.

Pracując nad katalogiem monet II RP sięgałem do prasy warszawskiej. Jak wspomniałem, prasa lokalna, w tym chojnicki Dziennik Pomorski również żywo relacjonowała proces wprowadzania nowych pieniędzy do obiegu. Z różnym skutkiem.

Dziennik Pomorski 1924.04.19, R. 4, nr 93
Autor tej notatki nie poinformował, z jakich źródeł korzystał. Niklowe pięciogroszówki chyba sam wymyślił. Przeczytał gdzieś o emisji okolicznościowej 
WCN 81, lot 299
i uznał, że tak będą wyglądać wszystkie pięciogroszówki. Jak doszukał się podobieństwa z austriackimi dwuhalerzówkami też nie umiem sobie wyobrazić. 
Następna zagadka. 
Dziennik Pomorski 1924.06.14, R. 4, nr 137
15 groszy w jednej monecie? 

I jeszcze jedna ciekawostka. 
Dziennik Pomorski 1924.10.25, R. 4, nr 248
Wiedział pan redaktor, że gdzieś dzwonią, ale w którym kościele, to już nie. Rozróżnienie między półproduktem, a gotowym wyrobem było zadaniem ponad siły piszącego.

Pierwsze informacje o pojawieniu się fałszywych monet pojawiły się w lipcu 1924 roku. 

Dziennik Pomorski 1924.07.24, R. 4, nr 170
W sierpniu poinformowano o dwu rodzajach fałszerstw. 
Dziennik Pomorski 1924.08.07, R. 4, nr 182
We wrześniu został zlikwidowany jeden z fałszerskich warsztatów w Czarnowie pod Bydgoszczą.
Dziennik Pomorski 1924.09.24, R. 4, nr 221

Sporadycznie pojawiają się inne numizmatyczne  wiadomości, na przykład o znaleziskach monet. 

Rocznik w redakcji odczytano błędnie, mimo tego, że wysoko oceniono poziom "sztuki rytowniczej przed 200 laty". 

Przyzwyczaiłem się do porannej lektury codziennej prasy sprzed lat. W listopadzie podzielę się z Wami jeszcze jedną porcją "najnowszych" wiadomości, nie tylko numizmatycznych. 

wtorek, 13 października 2026

Jesienny remanent

 Kilka drobiazgów za małych na osobne wpisy.

  • Belgijskie dwufrankówki z 1944 roku.

    Pisałem o nich w lipcu 2023 r. 
    Kolekcjonerzy zainteresowani tym tematem mogą teraz sięgnąć po obszerne opracowanie. Patrick E. Wall wydał książkę o rozbudowanym tytule "From Steel Cents to Belgian Francs: A Collector’s Investigation into the 1944 Belgian 2 Franc" będącą podsumowaniem poszukiwań źródeł na temat tej bardzo ciekawej emisji. 
     
  • Poprzedni wpis poświęciłem dwu grawerom/medalierom Mennicy Warszawskiej. Narzekałem już kiedyś na brak kompleksowych opracowań na temat personelu naszych mennic. W monografiach mennic są takie informacje, ale zwykle rozproszone w tekście i czasem, jak się kilka dni temu okazało, nieprecyzyjne. Polskiego opracowania ciągle brak więc poszukując informacji sięga się do prac zagranicznych. Najczęściej do klasyki, do Bolzenthala 

    Naglera

    lub najobszerniejszego, ośmiotomowego Forrera 
    Popularny serwis Numista udostępnił niedawno na swoich stronach cyfrową wersję pracy Forrera. Nie w formie skanów poszczególnych tomów tylko w postaci przeszukiwalnej bazy. 
    Jak wyglądają biogramy medalierów w pracy Forrera? Są zwięzłe, zwykle z podaniem źródeł. Na przykład wpis dotyczący Herknera, o którym niedawno pisałem.

HERKNER
Medallist at Warsaw, circa 1852. He prepared dies from an original specimen of the rare Dantzig Thaler of 1567, for the Restrikes issued by the Russian Consul Edward Tys. His signature occurs also on a Polish Musical Medal of 1852.

Bibliography
Kirmis, Handbuch der polnischen Münzkunde, Posen, 1892.
Ciekawe, prawda?

  • W styczniu zastanawiałem się nad przyczynami zjawiska polegającego na usuwaniu cyfr nominału na dziewiętnastowiecznych polskich monetach. We wrześniu trafiłem na kolejny przykład i nadal nie mogę znaleźć racjonalnego uzasadnienia takich działań. 
     


     
  • W dniach 23-24.10.2026 roku w Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego (Kraków, ul. Piłsudskiego 12) odbędzie się XXIX edycja Toruńskich Warsztatów Numizmatyki Antycznej. W tym roku do Krakowa niestety nie pojadę.

 

Printfriendly